Bilimi anlamak

Bir beslenme iddiasının doğru olup olmadığı nadiren tek bir çalışmayla yanıtlanabilir. Bu sayfa, tüm doğruluk kontrollerinde kullandığımız terimleri ve düşünme biçimlerini açıklamaktadır.

Çalışmalar nasıl işler

Beslenme araştırmaları çok farklı türde çalışmalar kullanır. Bunlar farklı soruları yanıtlar ve farklı hatalara açıktır.

• Randomize kontrollü çalışma (RKÇ): katılımcılar gruplara rastgele atanır, örneğin “daha fazla yumurta” ve “yumurta yok”. Randomizasyon sayesinde gruplar ortalamada yalnızca test edilen şey açısından farklılık gösterir. Bu nedenle RKÇ'ler neden-sonuç ilişkisini göstermede en iyisidir. Ancak beslenme alanında çoğu zaman kısa ve küçüktürler ve genellikle hastalıkları değil kan değerlerini ölçerler.
• Kohort çalışması: çok sayıda kişi yıllarca izlenir. Ne yedikleri sorulur ve hastalıklar daha sonra sayılır. Bu tür çalışmalar büyük ve uzun sürelidir, ancak kişiler beslenmelerini kendileri seçmiştir. Belirli bir gıdayı çok tüketen kişiler çoğu zaman başka birçok açıdan da farklılık gösterir.
• Vaka-kontrol çalışması: bir hastalığı olan kişiler sağlıklı kişilerle karşılaştırılır ve geçmişteki beslenmeleri sorulur. Bu, hatırlama hatalarına açıktır.
• Kesitsel çalışma: anlık bir görüntü. İlişkileri gösterir, ancak hangisinin önce geldiğini göstermez.
• Ölçüm veya kalıntı çalışması: gıda numuneleri maddeler açısından analiz edilir. Belirli numunelerde belirli bir zamanda ve yerde ne bulunduğunu gösterir, ancak insanların bundan hastalanıp hastalanmadığını otomatik olarak göstermez.
• Sistematik derleme ve meta-analiz: bir soruya ilişkin tüm uygun çalışmalar sabit kurallara göre aranır, değerlendirilir ve mümkünse istatistiksel olarak birleştirilir.
• Hayvan ve hücre çalışmaları: olası mekanizmaları açıklarlar, ancak insan sağlığı hakkında doğrudan sonuç çıkarılmasına olanak vermezler.

Korelasyon neden nedenselliği kanıtlamaz

İki şeyin birlikte görülmesi, birinin diğerine neden olduğu anlamına gelmez. Bilinen bir örnek: çok dondurma satılan günlerde daha fazla insan boğulur. Dondurma boğulmaya neden olmaz. Her ikisi de sıcak havaya bağlıdır.

Beslenme çalışmalarında bu tür arka plan faktörlerine karıştırıcı faktörler denir. Örneğin çok gazlı içecek içen kişiler daha sık sigara içiyor veya daha az egzersiz yapıyor olabilir. İyi çalışmalar bu tür faktörler için düzeltme yapar, ancak hiçbir zaman tamamen değil. Geriye kalana artık karıştırıcı etki denir.

İkinci bir sorun ters nedenselliktir: zaten hasta olan kişiler çoğu zaman beslenmelerini değiştirir. Bu durumda yeni beslenme biçimi hastalığa neden olmuş gibi görünebilir.

Bir ilişki; güçlüyse, birçok bağımsız çalışmada görülüyorsa, tüketilen miktarla birlikte artıyorsa (doz-yanıt ilişkisi), zamansal olarak uyuyorsa, biyolojik olarak akla yatkınsa ve deneylerle doğrulanıyorsa daha inandırıcı hâle gelir. Bu noktaların hiçbiri tek başına kanıt değildir.

Meta-analizler neyi yapabilir, neyi yapamaz

Bir meta-analiz, birçok çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştirir. Bu, sonucu daha kesin hâle getirir ve çalışmaların aynı yönü gösterip göstermediğini ortaya koyar.

Ancak bir meta-analiz, ancak içerdiği çalışmalar kadar iyidir. Çok sayıda yanlı gözlemsel çalışmayı bir araya getirirse genel sonuç da yanlı olur, yalnızca daha az belirsizlikle. Heterojenlik de önemlidir: tek tek çalışmalar birbirinden çok farklıysa, tek bir ortalama değer pek bir şey ifade etmez.

Aynı konudaki birkaç meta-analiz çoğu zaman aynı çalışmaları içerir. Bu nedenle üç meta-analiz otomatik olarak üç bağımsız doğrulama değildir. Bu örtüşmeyi kontrol ediyor ve birden fazla kez saymıyoruz.

Güven aralıkları ne anlama gelir

Çalışmalar sonuçları çoğu zaman şöyle bildirir: “tehlike oranı 1,06 (%95 güven aralığı 1,03–1,10)”. İlk değer en iyi tahmindir: %6 daha yüksek bir göreceli risk. Parantez içindeki aralık, çalışmada sistematik hatalar olmadığı varsayımıyla gerçek değerin büyük olasılıkla içinde bulunduğu aralığı gösterir.

• 1,0 değeri (“fark yok”) aralığın içinde yer alıyorsa, bulgu istatistiksel olarak kanıtlanmış değildir.
• Dar bir aralık kesin bir tahmin, geniş bir aralık belirsiz bir tahmin anlamına gelir.
• İstatistiksel olarak anlamlı olmak otomatik olarak önemli olmak anlamına gelmez. Çok küçük bir etki, çok büyük bir çalışmada “anlamlı” çıkabilir ve yine de günlük yaşamda pek önem taşımayabilir.
• Aralık yalnızca tesadüfü yansıtır; karıştırıcı etkiyi veya ölçüm hatasını yansıtmaz.

Tek çalışmalar neden yanıltıcı olabilir

Herhangi bir tek çalışma; tesadüf, küçük örneklemler, aynı anda test edilen çok sayıda soru veya özel bir nüfus grubu nedeniyle daha sonra doğrulanmayan bir sonuca ulaşabilir. Buna bir de yayın yanlılığı eklenir: dikkat çekici sonuçların yayımlanma olasılığı sıradan sonuçlarınkinden daha yüksektir.

Bu nedenle herhangi bir çalışmanın bir iddiayı destekleyip desteklemediğini değerlendirmiyoruz. Seçici bir tercihle hemen her iddia çalışmalarla “kanıtlanabilir”. Önemli olan, iyi kanıtların bütünüdür.

Mutlak ve göreceli riskler

Göreceli risk, bir riskin başka bir gruba kıyasla yüzde kaç arttığını veya azaldığını söyler. Mutlak risk ise gerçekte kaç kişinin etkilendiğini söyler.

Hesaplanmış örnek (açıklama amaçlı uydurulmuş rakamlar): 1.000 kişiden 2'si on yıl içinde belirli bir hastalığa yakalanır. Başka bir grupta bu sayı 1.000 kişide 3'tür. Göreceli risk %50 daha yüksektir. Ancak mutlak risk yalnızca 1.000 kişide 1 artar, yani 0,1 yüzde puanı.

Her iki ifade de doğrudur, ancak çok farklı algılanır. Bu nedenle mümkün olduğunda her ikisini de veriyoruz. Bir çalışma mutlak rakamları bildirmiyorsa bunu belirtiyoruz.

Tespit edilmek tehlike ile aynı şey değildir

Modern laboratuvarlar maddelerin çok küçük miktarlarını, çoğu zaman bir gramın milyarda biri düzeyinde tespit edebilir. Bir maddenin bulunmuş olması, o miktarda zararlı olup olmadığı hakkında henüz hiçbir şey söylemez. Önemli olan şunlardır:

• Gerçekte alınan miktar (maruziyet).
• Tolere edilebilir haftalık alım (TWI) veya kabul edilebilir günlük alım (ADI) gibi sağlığa dayalı kılavuz değerler. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) gibi kurumlar bunları güvenlik marjlarıyla belirler.
• Maksimum kalıntı limitleri (MRL'ler): yasal üst sınırlar. Bir limitin aşılması yasal bir ihlaldir, ancak otomatik olarak bir sağlık tehlikesi anlamına gelmez. Tersine, limitin altındaki bir değer de her kişi ve her madde kombinasyonu için önemsiz değildir.
• Bağlam: bir kontaminasyon olayından, bir maden bölgesinden veya başka bir ülkeden elde edilen ölçüm, Almanya'daki veya Mısır'daki olağan gıda arzını otomatik olarak tanımlamaz.

Bunun tersi de geçerlidir: belirli per- ve polifloroalkil maddeler (PFAS) gibi bazı maddeler için EFSA çok düşük kılavuz değerler belirlemiştir (2020: dört PFAS'ın toplamı için haftada vücut ağırlığının kilogramı başına 4,4 nanogram). Burada normal bir beslenme bazı kişileri kılavuz değer aralığına getirebilir. Bu nedenle her durumu ayrı ayrı inceliyoruz.

Hayvan ve hücre çalışmaları

Hücreler veya hayvanlar üzerinde yapılan deneyler bir mekanizmanın mümkün olup olmadığını gösterir. Ancak oradaki dozlar çoğu zaman beslenmedekinden çok daha yüksektir ve hayvanlar maddeleri insanlardan farklı şekilde işler. Bu tür çalışmaları her zaman açıkça etiketliyoruz. Biyolojik akla yatkınlık klinik kanıt değildir.

Değerlendirmelerimiz nasıl yapılır

Her iddia iki ayrı değerlendirme alır:

1. “Doğru”dan “Yanlış”a uzanan, “Belirsiz / yetersiz kanıt” seçeneğini de içeren yedi basamaklı bir ölçekte hüküm. Kanıt eksikliği, bir iddianın yanlış olduğu anlamına gelmez.
2. Uluslararası alanda kullanılan GRADE sistemine dayanan kanıtın kesinliği (yüksek, orta, düşük, çok düşük). Kanıtların bütününe ne kadar güvenebileceğimizi gösterir. Gözlemsel çalışmalar randomize çalışmalardan daha düşük bir düzeyde başlar ve eksiklikler nedeniyle daha da düşürülür.

Geniş kapsamlı iddiaları alt iddialara ayırıyoruz. “Yumurta herkese zarar verir” iddiası çürütülebilirken, “belirli kişiler yumurta tüketimlerini sınırlamalıdır” ifadesi doğru olabilir. Tek tek çalışmaları da metodolojik kalite, yanlılık riski, kesinlik ve bölgesel aktarılabilirlik gibi birkaç boyutta değerlendiriyor ve doğru aktarılıp aktarılmadıklarını kontrol ediyoruz.

RoB 2, ROBINS-E, AMSTAR 2 ve GRADE gibi araçları yol gösterici olarak kullanıyoruz. Bu araçlarla eksiksiz ve resmî bir değerlendirme; tam metinler, çalışma protokolleri ve genellikle birkaç bağımsız değerlendirici gerektirir. Burada bu mümkün değildi. Bu nedenle hükümlerimiz açıkça basitleştirilmiş metodolojik değerlendirmeler olarak etiketlenmiştir.

Kanıt durumu, kanıt dosyaları ve inceleme derinliği

Sistematik kanıt incelemesinden (aşama 4) bu yana her iddianın ayrıca bir kanıt durumu vardır. Bilimin nasıl bir yanıt verdiğini sözcüklerle ifade eder:

• Bilimsel olarak çürütülmüş: yüksek kaliteli kanıtlar tersini gösteriyor veya iddia iyi bilinen fizyolojiyle çelişiyor.
• Yüksek kaliteli kanıtlarla desteklenmiyor: iddia için iyi bir kanıt yok. Bu tek başına iddianın yanlış olduğunu kanıtlamaz.
• Aşırı yorumlanmış: gerçek bir bulgu var, ancak iddia ondan verilerin izin verdiğinden fazlasını çıkarıyor – örneğin bir ilişkinin neden olarak sunulması, hayvan verilerinin insanlara uygulanması veya küçük bir etkinin büyük bir etki olarak sunulması.
• Yalnızca belirli koşullarda doğru: iddia yalnızca belirli miktarlar, kişi grupları, hazırlama biçimleri veya koşullar için geçerlidir.
• Yeterince araştırılmamış: iddianın doğru mu yanlış mı olduğunu söylemek için çok az araştırma var.
• Bilimsel olarak iyi desteklenmiş: iddia tutarlı, yüksek kaliteli kanıtlarla uyumludur.

Yüksek kaliteli kanıtlar kapsamlı bir tıbbi iddiayı açıkça çürüttüğünde bunu açıkça söylüyoruz: “Bu iddia yanlıştır.” Verilerin çelişkili veya yetersiz olduğu durumlarda kanıtların izin verdiğinden daha fazla kesinlik iddia etmiyoruz. Aynı sistemin başka ifadeleri yanlış olsa bile doğru bir ifade doğru olarak değerlendirilir.

Her iddia için bir kanıt dosyası vardır: somut bir araştırma sorusu (müdahaleler için PICO, maruziyetler için PECO olarak yapılandırılmış: nüfus, müdahale veya maruziyet, karşılaştırma, sonuçlar), PubMed, Europe PMC, Cochrane Library ve diğer kaynaklarda – destekleyen ve çelişen kanıtlar için ayrı ayrı – belgelenmiş taramalar, her iki taraftaki en güçlü çalışmalar, görünürdeki çelişkilerin açıklaması, bölgesel farklılıkların önemli olup olmadığına ilişkin bir açıklama ve hükmün korunmasının veya değiştirilmesinin gerekçeleri. Çalışmalar yeterli veri yayımladığında temel sonuçları yeniden hesaplıyoruz (örneğin olay sayılarından mutlak riskler); aksi takdirde yeniden hesaplamanın mümkün olmadığını belirtiyoruz. Eksik veriler asla tamamlanmaz.

Yayınları saymıyoruz. Aynı birincil çalışmaları içeren birkaç meta-analiz bağımsız doğrulamalar değildir. PRISMA 2020, sistematik derlemelerin şeffaf raporlanmasına yönelik bir standarttır, çalışma kalitesini derecelendirmeye yönelik bir araç değildir. GRADE, bir sonuca ilişkin kanıtların bütününün kesinliğini derecelendirir ve tek tek çalışmaların değerlendirilmesinin yerini tutmaz (randomize çalışmalar için RoB 2, randomize olmayan çalışmalar için ROBINS-I ve ROBINS-E, sistematik derlemeler için AMSTAR 2 ve ROBIS).

Her çalışma için ne kadar derinlemesine incelendiğini belirtiyoruz: bibliyografik olarak doğrulandı (çalışma mevcut; başlık, yazarlar, yıl ve tanımlayıcı eşleşiyor), özet incelendi, tam metin incelendi veya tam metin, yapılandırılmış yanlılık riski değerlendirmesiyle. Henüz hiçbir çalışma iki bağımsız değerlendirici tarafından resmî olarak değerlendirilmemiştir ve bağımsız bir insan uzman incelemesi yapılmamıştır. Gerçekleşmemiş bir incelemeyi asla resmî veya insan tarafından yapılmış olarak tanımlamıyoruz.